Lux Natalis
toelichting
Van oudsher zijn de donkerste dagen van het jaar een periode waarin we vuren ontsteken, kaarsen branden, onze blik naar de nachtelijke sterrenhemel richten. We vertellen verhalen over de komst van het licht, we hopen, we geloven - in donkere tijden gaan we op zoek naar het licht in de duisternis, letterlijk en figuurlijk. Ook de christelijke adventstraditie staat bol van de lichtsymboliek. Met flikkerende lichtslingers in plastieken kerstbomen en schreeuwerige etalages in drukke winkelstraten heeft dat weinig te maken. Traditioneel is de advent een periode van bezinning en verstilling in voorbereiding op de geboorte van Jezus.
Het is die sfeer van sereniteit en inkeer die de rode draad vormt van dit kerstconcert. Dirigent Peter Dijkstra, die zijn debuut maakt bij het Vlaams Radiokoor, selecteerde bekende en minder bekende vocale muziek uit vijf eeuwen koorliteratuur. Traditionele kerstliederen hebben daarin evenzeer een plek als een aantal buitenbeentjes die je niet in eerste instantie met de kerstperiode zou verbinden.
Dat geldt bijvoorbeeld voor Ave Maria en Virga Jesse, de twee motetten van Anton Bruckner waarmee het concert opent. Ze bezingen niet de geboorte van Jezus, maar belichten wat ervoor kwam, met een lofzang op Jezus’ moeder Maria en het geslacht van Jesse waaruit hij stamt. De diep spirituele Bruckner liet zich voor zijn liturgische koormuziek inspireren door compositietechnieken uit de renaissance. Op zoek naar een uitgepuurde muzikale taal speelde hij leentjebuur bij de stile antico zoals die geperfectioneerd werd door Palestrina. Die heldere klankwereld is uitgangspunt, geen eindbestemming. Met innovatieve harmonische ontwikkelingen en sterke dynamische contrasten creëert Bruckner een vocaal universum dat bij momenten symfonisch aandoet.
Echo's uit de renaissance
Er volgen nog meer echo’s uit de renaissance. Peter Cornelius’ Die Drei Könige is gebaseerd op de 16de-eeuwse adventshymne Wie Schön leuchtet der Morgenstern van Philipp Nicolai. Cornelius schreef het werk voor bariton solo en pianobegeleiding, maar wij luisteren naar de koorbewerking die Ivor Atkins er in 1957 van maakte. Van Johannes Eccard, tijdgenoot van Philipp Nicolai, staan twee motetten op het programma. Zijn vijfstemmige Übers Gebirg Maria geht is wereldberoemd in Duitsland - een liturgische klassieker die het verhaal van Maria’s bezoek aan Elisabeth verklankt. O Freude über Freude bezingt dan weer de blijde boodschap van Jezus’ geboorte. Voor de dubbelkorige bezetting haalde Eccard de mosterd bij Andrea Gabrieli, die hij ontmoette tijdens zijn studiereizen naar Venetië. Gabrieli was een van de grondleggers van het coro spezzato-principe, waarbij meerdere koren tegenover elkaar geplaatst worden. In O Freude über Freud leidt die dialoog tot een jubelend effect.
De renaissance was met name in Duitsland een vruchtbare periode voor het ontstaan van talrijke meezingbare kerst- en adventsliederen. Waar religieuze gezangen voordien voorbehouden waren tot de clerus en gebracht werden in een voor de geloofsgemeenschap onverstaanbaar Latijn, werd nu in navolging van Luther gekozen voor de volkstaal en herkenbare melodieën. Es ist ein Ros entsprungen is een incontournable uit die traditie, vooral beroemd in de vierstemmige toonzetting van Michael Praetorius. Het is die versie die het uitgangspunt vormt voor de bewerking van Jan Sandström. Hij ontwikkelt een wijds klanktapijt van lang aangehouden, geneuriede klanken, waar hij Praetorius’ compositie in een sterk vertraagde versie doorheen weeft. Het doet het koraal des te meer schitteren.
Van Poulenc tot elektrische gitaar
Met Sandströms bewerking komen we aan in de twintigste eeuw. Terwijl de focus tot nog toe lag op de Duitse koorliteratuur, volgen nu uitstapjes naar Frankrijk, Amerika en Groot-Brittannië. Te beginnen met Francis Poulencs Quatre Motets pour le temps de Noël: vier verfijnde miniaturen vol gesofisticeerde harmonische wendingen die soms verstild, dan weer jubelend scènes uit het kerstverhaal belichten, als in een sfeervol clair-obscur. Ook O Nata Lux beweegt zich in de zone tussen licht en schaduw. Het is geplukt uit het als requiem opgevatte Lux Aeterna, een vijfdelig werk van de Amerikaanse componist Morten Lauridsen op teksten uit de christelijke liturgie waarin hoop en verlossing centraal staan. Lauridsen schreef de cyclus toen zijn moeder op sterven lag en vond troost in de rijke lichtsymboliek. Puttend uit de traditie van de renaissance slaat hij de brug naar een hedendaags muzikaal idioom vol gebroken harmonieën en tempo-inhoudingen.
De grote verrassing in dit programma is ongetwijfeld gitarist Inti de Maet, die de vocale werken afwisselt met instrumentale intermezzo’s. Hoe ongebruikelijk de combinatie tussen koor en elektrische gitaar in de context van een kerstconcert ook moge zijn: de rijk geschakeerde en glasheldere klankwerelden van instrumentalist en ensemble dialogeren verbluffend overtuigend. In het laatste luik van het concert versmelten stem en gitaar in Ave Regina Caelorum, een wijds gecomponeerd motet van Gabriel Jackson. Alle registers gaan open: van sappige gitaarsolo’s tot groovy riffs, van warme vocale texturen tot een beklijvende sopraansolo. Jackson laat de teksten (deels middeleeuws gebed, deels een vroom negentiende-eeuws gedicht van Christina Rossetti) zinderen. Hier wordt de aankondiging van Jezus’ geboorte bezongen: het licht dat komt, de hoop in donkere dagen. In tijden als deze klinkt dat niet alleen als de troostrijke hoopvolle boodschap waar zo velen naar snakken, maar evenzeer als een moreel appel tot vreugde en optimisme.
Om af te sluiten keren we terug naar Duitsland met het traditionele advents- en bedevaartslied Maria durch ein Dornwald ging, dat getoonzet werd door Gottfried Wolters in 1850, maar dat wellicht wortels heeft in de 16de eeuw. Net als in Übers Gebirg Maria geht reizen we met de zwangere Maria door een onherbergzaam landschap - dat begint te bloeien zodra ze voorbijkomt. De doornen zijn een voorafschaduwing van Jezus’ dood - ook hier weer schurken schaduw en licht, dood en leven tegen elkaar aan. Tot slot weerklinkt het bekendste aller kerstliederen: Stille Nacht. De nacht mag lang en donker zijn, uiteindelijk is daar altijd weer het licht.