Radio Poupoule

In 1943 loste een vliegtuig duizenden kopieën van Liberté, een gedicht van Paul Éluard, over het bezette Frankrijk. Francis Poulenc componeerde hierop clandestien zijn cantate Figure humaine, een cantate voor a cappella dubbel gemengd koor en een krachtige ode aan de bevrijding. Op twee december 1946 bracht het koor van de openbare omroep NIR, voorloper van het Vlaams Radiokoor, de eerste uitvoering in het oorspronkelijke Frans na een eerdere Engelstalige première in Londen. De tachtigjarige verjaardag van dit evenement is het vertrekpunt van dit muzikale portret van de Franse componist Francis Poulenc, Poupoule voor de vrienden. 

De ontstaansgeschiedenis van het werk Figure humaine is gehuld onder een voile van door Poulenc bewust gecreëerde verwarring om het neer te zetten als product van hoogstpersoonlijke inspiratie, “une oeuvre jaillie du coeur”, een symbool voor artistiek verzet ten tijde van de Duitse bezetting. De kiem van het werk was in werkelijkheid een opdracht - of op zijn minst een suggestie - van Henri Screpel, klanktechnicus en directeur van Compagnie des Discophiles, om het gedicht Liberté op muziek te zetten en op te nemen. Poulenc voelde zich aanvankelijk bezwaard door de complexiteit van de taak, maar vond in een boekenwinkeltje in Lyon een Zwitserse editie van de gedichten, die hem door de hernieuwde tekstzetting inspireerden tot het componeren van een uitgebreidere cantate waarvan Liberté het hoogtepunt zou vormen. “C’est une oeuvre de circonstance”, besluit Poulenc zelf in één van de achttien gesprekken die hij in 1953 voert met musicoloog en muziekcriticus Claude Rostand, “mais pas une commande”. 

Diezelfde Rostand vraagt Poulenc waarom hij erop stond om een werk te schrijven voor gemengd a cappella koor, wat de uitvoering van het werk moeilijk maakt en de uitvoeringen ervan schaarser. De toevoeging van een orkestpartij, pareert Poulenc, had het werk allicht een stuk makkelijker gemaakt, maar het is niet door een hang naar complexiteit dat hij afzag van die beslissing. Figure humaine moest namelijk aanvoelen als een geloofsdaad, met als enige bemiddelaar de onbegeleide menselijke stem. De haast onmenselijk hoge eindnoot van het werk stuurt de luisteraar een oneindig uitgestrekte horizon in waarin de belofte van vrijheid via de woorden van Éluardals snippers naar beneden dwarrelt. Maar net als in Figure humaine, is Liberté slechts de culminatie van dit concert, het open einde van een exploratie van een oeuvre dat vele gezichten kende. 

De Belgische première werd gedirigeerd door Paul Collaer, tevens directeur van de Vlaamse Muziekdienst van het NIR. Als brug tussen de culturele werelden van Parijs en Brussel gaf hij talloze componisten uit de Franse avant-garde voet aan wal op de Belgische podia. Ook voor de jonge Francis opende Collaer vele deuren. Er ontstond een jarenlange vriendschap en de componist verbleef zelfs regelmatig in Collaers thuisstad Mechelen. Geïnspireerd door de indrukwekkende klokken van de Sint-Romboutskathedraal componeerde Poulenc in 1934 zijn Nocturne nr. 3: ‘Les Cloches de Malines’.

Francis Poulenc was een man van grote contrasten, een januskop als het ware, en met diens goedkeuring poogde Claude Rostand om Poulenc samen te vatten in twee woorden: “le moine et le voyou” - de monnik en de schurk. Doorheen zijn leven en oeuvre zien we de klepel steeds heen en weer slaan tussen een aantal tegengestelden: zijn hervonden religiositeit, zijn homoseksualiteit, een nood om erkend te worden als “serieuze” contemporaine muzikale stem, en tegelijk een grote liefde voor de volkse (Franse) cultuur, de voor zich sprekende melodische lijn en wat we nu een camp esthetiek zouden noemen. Die rijkdom en diversiteit, de constante aantrekkingskracht tussen die tegenpolen, samengesmolten in een smaakvol venn diagram, maakt het oeuvre van de componist tot “Le Poulenc Essentiel”. 

Met Tenebrae factae sunt, één van de vier Motets pour un temps de pénitence voor gemengd a cappella koor, krijgen we een kort maar intens proevertje, als een hostie op de tong, van Poulencs onversneden sacrale stijl. Het motet is een gebed voor Stille Zaterdag en is de muzikale uiting van de katholieke religiositeit uit zijn jeugd die de componist na het fatale ongeluk van een vriend meer en meer opzocht.